Δωδώνη, το μαντείο των ήχων

Έκθεση στο Μουσείο Ακρόπολης

159

Δωδώνη, το μαντείο των ήχων – Έκθεση στο Μουσείο Ακρόπολης | GongLove ArtLabΜια πολύ ενδιαφέρουσα έκθεση για τους φίλους των γκονγκ, με θέμα το Μαντείο στη Δωδώνη. Οι ιερείς του Μαντείου στη Δωδώνη απαντούσαν στα ερωτήματα των ανθρώπων αποκρυπτογραφώντας τους ήχους από χάλκινους λέβητες πάνω σε τρίποδες – μια από τις δυο βασικές μορφές των γκονγκ στην αρχαία Ελλάδα, το θρόισμα των φύλλων της ιερής βελανιδιάς και ήχους που δημιουργούσαν ανεμο-ίυγκες (χάλκινοι τροχίσκοι κρεμασμένοι στα κλαδιά της ιερής βελανιδιάς όπως οι σύγχρονες ανεμοκαμπάνες) και άλλους ήχους (περιστέρια, πηγή κτλ.). Σκοπός της έκθεσης είναι να κάνει ευρύτερα γνωστό το παλαιότερο ελληνικό μαντείο, να δείξει τον τρόπο λειτουργίας, τον ρόλο και τη σημασία του στον αρχαίο κόσμο αλλά και να αναδείξει την ανάγκη του ανθρώπου να προβλέπει το μέλλον.

Μέχρι 10 Ιανουαρίου 2017


Το Μαντείο της Δωδώνης στην Ήπειρο ήταν το αρχαιότερο μαντείο της Ελλάδας. Σύμφωνα με τον μύθο που ανέφερε ο Ηρόδοτος, δυο μαύρα περιστέρια ξεκίνησαν από τη Θήβα της Αιγύπτου. Το ένα πήγε στη Λιβύη όπου χτίστηκε το ιερό του Άμμωνα Δία και το δεύτερο προσγειώθηκε σε μια βελανιδιά στην αρχαία Δωδώνη και υπέδειξε στους ανθρώπους την ίδρυση ιερού προς τιμήν του αρχηγού των Ολύμπιων Θεών, Δία. Μέχρι τότε το μαντείο της Δωδώνης ήταν υπαίθριο και αφιερωμένο στη θεά Γη.

Μολύβδινο έλασμα με χαραγμένο το ερώτημα κάποιου επισκέπτη, του Έρμωνα: σε ποιον θεό πρέπει να προσευχηθεί για να αποκτήσει από τη σύζυγό του Κρηταίαν χρήσιμους απογόνους. 525-500 π.Χ. © Μουσείο Ακρόπολης, Πηγή: www.lifo.gr
Μολύβδινο έλασμα με χαραγμένο το ερώτημα κάποιου επισκέπτη, του Έρμωνα: σε ποιον θεό πρέπει να προσευχηθεί για να αποκτήσει από τη σύζυγό του Κρηταίαν χρήσιμους απογόνους. 525-500 π.Χ. © Μουσείο Ακρόπολης, Πηγή: www.lifo.gr

Οι ιερείς έχτισαν στους πρόποδες του λόφου ιερό προς τιμήν του και προσκυνητές συνέρρεαν στο μαντείο για να πάρουν χρησμούς για το μέλλον. Τους χρησμούς έδινε το ιερό δέντρο του Δία, η βελανιδιά, που υπήρχε στο κέντρο του ιερού. Σύμφωνα με έναν μύθο ο Δίας κατοικούσε στις ρίζες του δέντρου. Οι πιστοί έγραφαν την ερώτησή τους σε ελάσματα και οι ιερείς ερμήνευαν τα μηνύματα που τους έστελνε ο θεός από το θρόισμα των φύλλων, από το κελάρυσμα των πουλιών και από τους χάλκινους λέβητες που υπήρχαν τριγύρω του ιερού και έδιναν τον χρησμό. Σύμφωνα με τη μυθολογία, η θεά Αθηνά πήρε ένα κομμάτι ξύλου από το ιερό φυτό της Δωδώνης και το κάρφωσε στην πλώρη της Αργούς του Ιάσωνα.

Τα πρώτα χρόνια στο μαντείο υπήρχαν μόνο άντρες ιερείς, που κοιμόντουσαν στη γη για να ακούν τα μηνύματα που τους έστελναν οι θεοί και να δίνουν απαντήσεις στα ερωτήματα των πιστών. Τα επόμενα χρόνια συμμετείχαν και γυναίκες ιερείς, οι «Πελειάδες». Όταν ο Παυσανίας αντίκρισε το ιερό του Δία στη Δωδώνη το χαρακτήρισε «θεάς αξία». Στη Δωδώνη, σύζυγος του Δία δεν ήταν η Ήρα αλλά η Διώνη, που στην ελληνική μυθολογία ανήκε στην πρώτη γενιά των θεών και εκπροσωπούσε τη γνώση και την γονιμότητα.

Το ιερό του Δία σήμερα στη Δωδώνη
Το ιερό του Δία σήμερα στη Δωδώνη

 

Αναπαράσταση του ιερού του Δία στη Δωδώνη το 400 π.χ. με την ιερή βελανιδιά περιστοιχισμένη με χάλκινους λέβητες πάνω σε τρίποδες (Δάκαρης, 1963, εικ. 5).
Αναπαράσταση του ιερού του Δία στη Δωδώνη το 400 π.χ. με την ιερή βελανιδιά περιστοιχισμένη με χάλκινους λέβητες πάνω σε τρίποδες (Δάκαρης, 1963, εικ. 5).

Σύντομες πληροφορίες για το γκονγκ της Δωδώνης
Μπρούτζινος τρίποδος λέβητας από τις Μυκήνες (1180-1050 π.Χ.), Αρχαιολογικό Μουσείο Μυκηνών. Φωτογραφία από τον Mark Cartwright, Εγκυκλοπαίδεια της Αρχαίας Ιστορίας (ancient.eu)
Μπρούτζινος τρίποδος λέβητας από τις Μυκήνες (1180-1050 π.Χ.), Αρχαιολογικό Μουσείο Μυκηνών. Φωτογραφία από τον Mark Cartwright, Εγκυκλοπαίδεια της Αρχαίας Ιστορίας (ancient.eu)

Παροιμιώδεις εκφράσεις για το γκονγκ της Δωδώνης το οποίο αναφέρεται συχνά με το όνομα «Δωδωναίον Χαλκείον» σώζονται σε διάφορες αναφορές της αρχαιότητας. Ο Μένανδρος (342-291 π.Χ.) βάζει ένα χαρακτήρα του στον Αρρηφόρο να σχολιάσει: «Δώσε της αφορμή με το παραμικρό άγγιγμα ή τόλμησε να την αποκαλέσεις παραμάνα, κι αυτή η γυναίκα η Μύρτιλα, άμα αρχίσει δεν πρόκειται να σταματήσει να μιλά. Πιο εύκολο είναι να σταματήσει το γκονγκ της Δωδώνης που λένε ότι ηχεί όλη την ημέρα αν το αγγίξει ένας περαστικός με το ένα του δάκτυλο, παρά να βάλει γλώσσα μέσα αυτή, όλη μέρα κι όλη νύχτα όπως το γκονγκ». Ένα απόσπασμα του Καλλίμαχου (310-240 π.Χ.) υπαινίσσεται την ίδια παροιμία «μην τυχόν και πει κανείς ότι το μόνο που έκανα ήταν να ξυπνήσω την ηχώ του χαλκείου στη Δωδώνη». Ο σοφιστής Προκόπιος (450-513 μ.Χ.) έγραψε: «έχουμε γίνει πραγματικά σαν το γκονγκ της Δωδώνης». Και ένας ανώνυμος δάσκαλος γραμματικής στα Ανέκδοτα του Cramer λέει: «Η μουρμούρα σου είναι περισσότερη κι από το γκονγκ της Δωδώνης». Η παροιμιώδης έκφραση αυτή έμεινε αρκετά γνωστή για κοντά στα χίλια χρόνια. Σύμφωνα με το Στράβωνα (64 π.Χ. – 24 μ.Χ.) μπορούσες να μετρήσεις μέχρι το τετρακόσια μέχρι να ακούσεις τις αντηχήσεις του γκονγκ να σιγάζουν.

Υποθετική αναπαράσταση του γκονγκ στη Δωδώνη με τον μαστιγοφόρο (Cook 1902, 12)
Υποθετική αναπαράσταση του γκονγκ στη Δωδώνη με τον μαστιγοφόρο
(Cook 1902, 12)

Ο Άρθουρ Μπέρναρντ Κουκ (1868 – 1952) συμπεραίνει στη μελέτη του ότι «το γκονγκ στη Δωδώνη είχε δυο μορφές, μια αρχική και μια μεταγενέστερη. Αρχικά αποτελείτο από μια σειρά συνηχούντων τρίποδων λεβητών τοποθετημένων κυκλικά γύρω από τον ιερό χώρο του μαντείου. Μεταγενέστερα αυτοί οι τρίποδες αντικαταστάθηκαν από ένα πιο περίτεχνο γκονγκ – ένα λέβητα και έναν μαστιγοφόρο από μπρούντζο, που το καθένα ήταν τοποθετημένο στο δικό του κίονα με τέτοιο τρόπο ώστε ο άνεμος να προκαλεί διαρκώς δόνηση. Στην αρχική του μορφή, ο ήχος του Χαλκείου που αντηχούσε ολόγυρα στον περιβάλλοντα χώρο του ιερού εξυπηρετούσε στο να απομακρύνει όλες τις κακές ενέργειες. Στην μεταγενέστερη μορφή του, η χρησιμότητά του για προφύλαξη ενισχύθηκε με την προσθήκη της Κερκυραϊκής μάστιγας και το προστάτεψαν ανεβάζοντάς το σε δυο κολώνες.

Περισσότερα για την ιστορία του γκονγκ και τη χρήση του στην Αρχαία Ελλάδα


Αετός σε κάλυκα άνθους λωτού. Το ιερό πτηνό του Δία διακοσμούσε ίσως το σκήπτρο χάλκινου αγάλματος του θεού. Τέλος 6ου-αρχές 5ου αι. π.Χ. © Μουσείο Ακρόπολης Πηγή: www.lifo.gr
Αετός σε κάλυκα άνθους λωτού. Το ιερό πτηνό του Δία διακοσμούσε ίσως το σκήπτρο χάλκινου αγάλματος του θεού. Τέλος 6ου-αρχές 5ου αι. π.Χ. © Μουσείο Ακρόπολης Πηγή: www.lifo.gr
Περισσότερα για την έκθεση «Δωδώνη. Το Μαντείο των Ήχων».

Περίπου 256 αντικείμενα μεταφέρθηκαν από το Μουσείο Ιωαννίνων και το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο στο μουσείο της Ακρόπολης. «Ανάμεσα τους δεν υπάρχει ούτε ένα μεγάλο έκθεμα, είναι όλα μικρά και σπουδαία», ανέφερε ο πρόεδρος του Μουσείου. Αναθήματα που πρόσφεραν οι άνθρωποι στον Δία, χάλκινα αντικείμενα και μολύβδινα ελάσματα που έχουν χαραγμένα ερωτήματα για το εμπόριο, τα περιουσιακά, την υγεία, τα χρέη, τον γάμο και την απόκτηση παιδιών, θα βρίσκονται στο Μουσείο μέχρι τον Ιανουάριο του 2017.

Τα εκθέματα είναι τοποθετημένα κάτω από μια βελανιδιά με 8.000 τεχνητά φύλλα που έχει για κορμό της μια από τις κολόνες του Μουσείου. Η έκθεση ξεκινάει με τη Δωδώνη της ύστερης εποχής του χαλκού και την αρχέγονη λατρεία της θεάς Γης και στη συνέχεια επικεντρώνεται στη λατρεία του Δία, ενώ παράλληλα θα παρουσιάζεται βίντεο με τον αρχαιολογικό χώρο του μαντείου. Σκοπός είναι να μάθουν οι ξένοι και Έλληνες επισκέπτες τον ρόλο και τη σημασία του παλαιότερου ελληνικού μαντείου στην αρχαιότητα.

Η έκθεση «Δωδώνη, το μαντείο των ήχων» επικεντρώνεται κυρίως στις μικρές πινακίδες από μολύβι που πάνω τους είναι χαραγμένα τα ερωτήματα των επισκεπτών του Μαντείου. «Κινδυνεύω να χάσω τον άντρα μου, μήπως θα μείνω χήρα;», «Δεν έκανα παιδιά, με ποιον να πάω να κάνω, να κάνω παιδί;», «Να πάω ταξίδι στην Καρχηδόνα;», «Να ξοφλήσω τα χρέη μου ή να τα αφήσω για αργότερα» είναι κάποια από τα καθημερινά και ανθρώπινα ερωτήματα που αποκαλύπτουν οι πινακίδες.

Ερωτήματα που εάν κάποιος ξεφύγει από τη στερεότυπη αντίληψη που έχει για τους αρχαίους και κατεβεί στον άνθρωπο τότε βλέπει πόσο κοντά είναι αυτοί σε εμάς και εμείς σε αυτούς.


Χάλκινο ειδώλιο Διός Κεραύνιου από τη Δωδώνη. ΕΑΜ 16546, 470-460 π.Χ. Πηγή: www.lifo.gr
Χάλκινο ειδώλιο Διός Κεραύνιου από τη Δωδώνη. ΕΑΜ 16546, 470-460 π.Χ. Πηγή: www.lifo.gr

Το Μουσείο Ακρόπολης εγκαινίασε το 2015 σειρά περιοδικών εκθέσεων με σημαντικά έργα της αρχαιότητας από σπουδαίους τόπους της ελληνικής περιφέρειας. Στόχος του είναι να παρουσιάζει ασυνήθιστα θέματα που θα ενδιέφεραν τον σημερινό επισκέπτη και παράλληλα θα τον παρότρυναν να επισκεφθεί τους τόπους προέλευσης των εκθεμάτων.

Η δεύτερη έκθεση της σειράς έχει θέμα το Μαντείο της Δωδώνης. Σκοπός της είναι να κάνει ευρύτερα γνωστό το παλαιότερο ελληνικό μαντείο, να δείξει τον τρόπο λειτουργίας, τον ρόλο και τη σημασία του στον αρχαίο κόσμο αλλά και να αναδείξει την ανάγκη του ανθρώπου να προβλέπει το μέλλον.

Η αφήγηση της έκθεσης ξεκινάει με τη Δωδώνη της ύστερης εποχής του χαλκού. Πήλινα και χάλκινα αντικείμενα αναδεικνύουν την ταυτότητα των πρώτων κατοίκων, την αρχέγονη λατρεία της Μητέρας Γης και την καθιέρωση της λατρείας του Διός. Στη συνέχεια, το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στο Δία και την κυρίαρχη παρουσία του στο ιερό. Κεντρικό θέμα είναι η μαντική βελανιδιά που με το θρόισμα των φύλλων της απαντούσε στα αγωνιώδη ερωτήματα των ανθρώπων για τα μελλούμενα. Τους χρησμούς αποκρυπτογραφούσαν ακόμη οι ιερείς από τους ήχους χάλκινων λεβήτων και το κρώξιμο των περιστεριών. Στις ανασκαφές της Δωδώνης ήρθαν στο φως μερικές χιλιάδες ερωτήματα των επισκεπτών του ιερού χαραγμένα σε μολύβδινα ελάσματα. Ορισμένα τέτοια ελάσματα με ερωτήματα για το εμπόριο, τα χρέη, τα περιουσιακά, τα δικαστήρια, την υγεία, την απόκτηση παιδιών, τον επικείμενο γάμο, την προίκα και τη χηρεία παρουσιάζονται σε ξεχωριστή ενότητα της έκθεσης. Από τα αναθήματα στο ιερό εκτίθενται τμήματα από χάλκινους ανδριάντες, επωμίδες, τελαμώνες, ξίφη, αφιερώματα αυτών που ωφελήθηκαν ή ζητούσαν τη βοήθεια των θεών. Επιπλέον, μέσα από χαρακτηριστικά νομίσματα, τονίζεται και ο πολιτικός χαρακτήρας του μαντείου καθώς και η σχέση του με τον βασιλιά Πύρρο της Ηπείρου. Τέλος, δύο εκθέματα από το Μουσείο Ακρόπολης παρουσιάζουν τις σχέσεις της Δωδώνης με την Αθήνα.

Κλαδί και φύλλα δρυός. Η μαντική δρυς ήταν η κατοικία του Δία στη Δωδώνη. 4ος-3ος αι. π.X. © Μουσείο Ακρόπολης Πηγή: www.lifo.gr
Κλαδί και φύλλα δρυός. Η μαντική δρυς ήταν η κατοικία του Δία στη Δωδώνη. 4ος-3ος αι. π.X. © Μουσείο Ακρόπολης Πηγή: www.lifo.gr

Η έκθεση πραγματοποιείται σε συνεργασία του Μουσείου Ακρόπολης με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων. Τα εκθέματα προέρχονται από το Μουσείο Ιωαννίνων και το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Συλλογή Καραπάνου.

Προβολή βίντεο: Σε μεγάλη οθόνη στον εκθεσιακό χώρο παρουσιάζεται βίντεο για το μαντείο και το φυσικό του περιβάλλον.

Θεματικές παρουσιάσεις: Οι επισκέπτες έχουν τη δυνατότητα να συμμετέχουν στις θεματικές παρουσιάσεις «Δωδώνη: το μαντείο των ήχων», «Ο Δίας των αρχαίων», «Οι αρχαίοι και το μέλλον» και «Ιερά της αρχαιότητας», και να απολαύσουν τα εκθέματα της Δωδώνης και της μόνιμης συλλογής του Μουσείου με πλοηγούς τους Αρχαιολόγους – Φροντιστές.

Περισσότερες Πληροφορίες για την έκθεση «Δωδώνη, το μαντείο των ήχων», θα βρείτε στην σχετική ιστοσελίδα του Μουσείου Ακρόπολης.

Δωδώνη, το μαντείο των ήχων – Έκθεση στο Μουσείο Ακρόπολης | GongLove ArtLab


Βιβλιογραφία

  • Cook A.B. (1902), The gong at Dodona, The Journal of Hellenic Studies.